Armoede; Licht tussen vraag en aanbod?

Armoede is actueel. Enerzijds omdat het aantal mensen in armoede, mede dankzij de crisis, de afgelopen jaren is toegenomen, maar anderzijds ook omdat gemeenten daar oog voor hebben en in veel gevallen intensief inzetten op armoedebestrijding. Dat doet men door de inzet van zogenaamde formulierenbrigades en/of hulp bij budgetbeheer, subsidiëring van voedselbanken en verruiming van de doelgroep voor o.a. de bijzondere bijstand en specifieke kindregelingen. Gemeenten in heel Nederland zijn daarnaast bezig met het tegengaan van de stapelingseffecten: zogenaamde cumulatie van effecten van de bezuinigingen en stelselherzieningen in het sociale domein voor specifieke bevolkingsgroepen op huishoudniveau. In verschillende gemeenten zijn er pasjessystemen die mensen recht geven op kortingen op bepaalde voorzieningen of tegemoetkomingen in contributies voor sport- en/of culturele activiteiten. Veel gemeentes hebben (extra) budget vrij gemaakt voor voorzieningen die armoede tegen moeten gaan. Het grootste probleem? Er maken te weinig mensen gebruik van de bestaande voorzieningen. Ter illustratie: in 2013 maakte bijna 40% van de 15.000 gezinnen in Tilburg geen gebruik van gemeentelijke voorzieningen, die bedoeld zijn om hen te ondersteunen. Andere gemeenten hebben last van hetzelfde verschijnsel. En ze snappen niet waarom.
 

 
 
In grove lijnen zijn er twee theorieën over. Twee theorieën die elkaar niet uitsluiten, maar doorgaans (ook) niet als complementair worden gezien. Vaak ziet men de blinde vlek (de onbereikte groep) als één homogene groep. Dat is een belangrijke misvatting.
 
Dan de theorieën. Enerzijds is er een stroming die de veronderstelling heeft dat de doelgroep geen gebruik maakt van de regelingen en mogelijkheden, omdat men de regelingen niet kent. Volgens deze theorie zou men zeker (meer) gebruik maken van allerlei voorzieningen, als men van het bestaan zou weten. Anderzijds is er een stroming die uit gaat van een gedachte waarbij het aanbod niet aansluit bij de behoefte van de potentiële aanvrager. Deze theorie gaat uit van de vooronderstelling dat men uiteraard gebruik zou maken van alle regelingen, als het maar aan zou sluiten bij de behoeften van de doelgroep. Die ene homogene doelgroep.
 
Maar hoe homogeen is deze groep? Het antwoord laat zich voorspellen. In 2013 (bijvoorbeeld) telde Nederland 1,25 miljoen armen. Daarvan leefde bijna de helft minstens drie jaar onder de armoedegrens. Zij vormen een belangrijk deel van de doelgroep (met de ophoging van de inkomensgrens is de doelgroep nog velen malen groter). Van de totale doelgroep maakte, bijvoorbeeld, in 2011 zo’n 60% van de rechthebbenden geen gebruik van de langdurigheidtoeslag. Hoe realistisch is het dat al deze mensen a) de regeling niet kent, of b) geen behoefte heeft aan de voorziening? Logischerwijs is de enige juist vooronderstelling dat: sommige mensen de regeling niet kennen en het voor sommige mensen niet aansluit bij hun behoeften.
 
Maar wil dat zeggen dat met communicatie alles opgelost zou kunnen worden? Deels is dat zo. Als regelingen in samenspraak tot stand zouden komen, en iedereen zou weten dat de regelingen er zijn, dan zou er onwillekeurig meer gebruik van gemaakt worden. Het is tegelijkertijd de vraag in hoeverre maatwerk voor (in ieder geval) 500.000 tot een miljoen mensen heel goed realiseerbaar is.
 
Er is niettemin nog een theorie die zou kunnen verklaren waarom niet de gehele doelgroep van alle regelingen gebruik maakt.
 
Bij het merendeel van de gemeenten zijn er meerdere inkomensondersteunende voorzieningen. Wanneer deze vanuit de gedachte van 1 gezin, 1 plan, 1 regisseur zouden worden aangevlogen, nota bene hét credo van de gemeenten op dit moment, zou het probleem ongetwijfeld minder complex zijn dan nu het geval is. Bij de meeste gemeenten werkt dit (helaas) nog altijd een stuk ingewikkelder. Bij gemeente X bijvoorbeeld: toetst de gemeente het recht op de bijzondere bijstand bij loket A (Sociale Zaken), het recht op kwijtschelding van de gemeentelijke belastingen bij loket B (belastingen). Budgethulp bij dezelfde gemeente loopt via de welzijnsorganisatie, die zelf de toetsing doet, en de voedselbank, die ook door de gemeente gesubsidieerd is, doet daarnaast nog een afzonderlijke toetsing. Mijn vooronderstelling in dit kader: men is (wellicht ook wel) ‘toetsingsmoe’.
 
Maar zit er nou licht tussen vraag een aanbod?
 
Ja. Als je het mij vraagt zit er in sommige gevallen zeer zeker licht tussen vraag en aanbod. Dat komt deels ook sowieso omdat voor veel gemeenten ‘burgerparticipatie’ zich afspeelt in kleine, vaak veel te warme, zaaltjes, met dezelfde buurtburgemeesters die overal een mening over hebben. Wat daarentegen een veel treffendere stelling lijkt: er zit een enorm licht tussen mens en aanbod. Zelfs wanneer we er van uit zouden gaan dat: a) Het aanbod aansluit bij de behoeftes (waar zeker in veel gevallen nog veel te doen is) en b) De doelgroep het aanbod altijd (goed) weet te vinden (wat in de meeste gemeenten zeker niet zo is), is het systeem in veel gevallen nog te gefragmenteerd en zijn de aanmeldingsprocedures nog te los van elkaar georganiseerd.
 
Wat gemeenten zouden moeten doen om dat te ondervangen? Er is volgens mij geen globale aanbeveling te doen, omdat de problematiek te divers is. De ene gemeente heeft de behoeften goed in kaart gebracht. De andere gemeente heeft de vindbaarheid van haar voorzieningen (redelijk) op orde. Niettemin: om te garanderen dat de inwoners ten allen tijden weloverwogen afstand doen van ondersteuningsmogelijkheden is het van belang dat:
a) Het aanbod wordt afgestemd met de gebruiker,
b) Het aanbod wordt gecommuniceerd met de gebruiker,
c) De toegang zoveel mogelijk van de 1 loket gedachte wordt vormgegeven, waarbij de gebruiker, bijvoorbeeld, slechts 1 keer het aanmeldings/toetsingsmoment hoeft te doorlopen.
 
Met name die laatste gedachte past niet in de grondhouding zoals gemeenten die kennen. Enerzijds hebben zij jarenlang geleerd allerlei drempels op te werpen om het aantal gebruikers van de betreffende voorzieningen te verkleinen. Anderzijds wordt men vanuit de WMO juist veronderstelt om, in beginsel, alles zelf en op eigen kracht te doen. Het automatisch toe kennen, of simpeler vorm geven van de toelating tot, allerlei voorzieningen past ogenschijnlijk juist niet bij die gedachten.
 
De kernvraag die gemeenten zichzelf zouden moeten stellen is wat mij betreft in feite: willen we écht koste wat kost armoede tegen gaan? Of speelt kostenbeheersing een grotere rol dan die ambitie toelaat? Wil je echt armoede bestrijden, dan heb ik de eerste stappen volgens mij zojuist omschreven. De ene stap kan uiteraard (nog steeds) zonder het andere bestaan, maar je zult je dan altijd af blijven vragen waarom je toch in hemelsnaam niet iedereen bereikt. En nee: dit zijn zeker niet alle mogelijke stappen. Er zijn in het land allerlei verregaande pilots en projecten die ons in de toekomst gaan helpen om armoede nog verder uit te bannen. Want ja: Armoede is actueel. Laten we zorgen dat het dat niet blijft.