Ik noem ze niet…

Hugo Borst had gelijk. Terwijl Marloes en ik Valencia aan het ontdekken waren, en nog net voor het nieuwe weight watcher plan alle typische Spaanse gerechten probeerden (sushi, french fries met tomaten ketchup en falafel) viel Nederland spreekwoordelijk over hem heen, omdat hij de waarheid sprak. De waarheid, zo weten wij, kan hard zijn. Als we het hebben over een vliegtuigramp, waarbij zeventig Nederlanders omkwamen, is de waarheid zacht wanneer we zeggen dat het ons geraakt heeft. We zijn dan eerlijk betrokken. Dat is de meest zuivere kant van het menselijk spreken. Het is vergelijkbaar met het oprecht en gemeend aan iemand vragen hoe het gaat. We willen het weten en vragen het dus. Meestal echter vragen we het uit plicht, gewoonte wellicht. We willen het antwoord niet echt weten. We vragen het, maar zouden in lijn met de intentie beter gewoon ‘hoi’ zeggen. Dat is een duidelijk minder zuivere kant.

Hugo Borst verkende de harde kant van de waarheid. Niet waar het zijn zogeheten antisemitische column betreft, want over antisemitisme doe ik voorzichtigheidshalve maar geen uitspraken meer. Nee ik heb het over zijn uitspraak in De Wereld Draait Door. Hij relativeerde het vliegtuigongeluk door te zeggen dat ‘we het zo weer vergeten zijn’ en dat ‘we ook niet zo heftig hadden gereageerd als het engelsen waren geweest in het vliegtuig’. Beste mensen; hij heeft gelijk. Ieder mens dat de moeite neemt zijn oogkleppen af te gooien weet dat de waarheid precies in die zin gevangen is. Uiteraard is de term Dakotaramp voor de meeste van ons nog altijd een bekend iets. Sommigen van ons zullen zelfs nog weten dat het in Den Helder was, 1996 en dat er 32 dodelijke slachtoffers waren. Maar dat zijn feitelijke gegevens, zeer gewaardeerde lezers. Wie van ons legt er nog jaarlijks bloemen op de plek des onheils? Alleen direct betrokkenen, veelal collegae, vrienden en familieleden. De massa van het Nederlandse publiek had het enkele weken na de ramp al naar het externe geheugen verbannen; nog wel desgevraagd toegankelijk, maar niet meer in de buurt van de emoties die we hadden toen we het hoorden.

Tot zover het korte geheugen bij dit soort zaken. Dat val ik niet aan. Ik benoem het. Dat is ongeveer wat Hugo Borst deed. Hij liet het alleen klinken als aanval. Hij sprak ons, in onze huiskamers, aan op onze hypocrisie. De verontwaardiging was daar mijns inziens een reactie op: we willen niet dat iemand ons hypocriet noemt.

Dan het plaatsgebonden lijden. Want ook zijn andere stelling is op daadwerkelijk waarneembare zaken te baseren. De vliegramp bij Smolensk deed de gemiddelde Nederlander niet zo veel. Sterker nog: de enige reden dat er (meer) aandacht aan werd besteed, is het feit dat de president van Polen zich onder de slachtoffers bevond. Anders zou de NOS het niet eens noemen. Niet (alleen) omdat zij het niet belangrijk achter. Nee: omdat het Nederlandse volk er geen gevoel bij heeft. Wij willen in het journaal, al zappend, even snel de zaken zien die ons raken. Dan is een man die begint te schreeuwen op de dam, en daarmee tumult veroorzaakt, van veel grotere impact dan een vliegtuig vol Argentijnen dat mogelijkerwijs diezelfde dag ergens in het Andesgebergte neer is gestort. Het NOS maakt, net als andere omroepen, die afweging op basis van ervaring. Zij maken die afweging omdat men weet dat het ene, relatief kleine, bericht meer met ons doet dan dat veel grotere, heftigere, bericht aan de andere kant van de wereld.

Dat is hoe de mens werkt. Dat is de schaamte niet waard. En eerlijk is eerlijk: om dergelijke tendensen te kunnen benoemen, moet je haast wel beseffen dat dergelijke processen zich ook bij jezelf voltrekken.

Ik las de kop van het nieuwsbericht in Valencia. Niet op televisie of in plaatselijke kranten, want het was daar zeker geen voorpaginanieuws. Ik las het op nu.nl toen ik mijn mail aan het lezen was. Ik beken dat ik er zelfs overheen las, totdat Marloes, op dat moment achter een andere computer, me wees op het feit dat er veel Nederlanders bij betrokken waren. Pas toen ging ik het beter lezen; ik was meteen diep geraakt. Toen ik later ook nog las dat het overlevende jongetje een Tilburgs jongetje was, voelde ik me welhaast lotgenoot. Het klinkt schaamteloos, maar zoals veel Tilburgers dat zullen hebben gevoeld, was ik onmiddellijk overvallen door een veel intensere vorm van verdriet. Maar daarmee stopt mijn vergelijking niet. Tilburg is een kleine plaats en binnen de kortste keren bleek ik via diverse personen indirect verbonden te zijn met dat jongetje en zijn familie. De ramp in Tripoli, die ik in eerste instantie amper op nu.nl zag staan, was nu ineens een ramp die gevoelsmatig naast mijn flat had plaatsgevonden. De foto’s die ik later zag van de crashsite waren onrealistisch en verschrikkelijk persoonlijk. Ik kon ze welhaast uitknippen en op mijn bureau zetten.

Zo ben ik emotioneel zwaar geraakt door de vliegramp, maar heeft het rationeel geen enkele grond dat andere soortgelijke vliegrampen me nauwelijks emotioneel raken. De wereld is groot en er gebeuren veel rampen, maar om een ramp te adopteren, emotioneel mee te beleven, is er een bepaalde binding nodig. Dat is logisch. Buitengewoon rationeel te verklaren. Daar had Hugo Borst dus ook een heel helder, en evident, punt.

Dat wil niet zeggen dat hij de emoties die met deze ramp gepaard gingen marginaliseerde. Hij deed dat wel een beetje, maar dat was toch vooral om een punt te maken, denk ik. Vooral relativeerde hij de ramp, door het in een breder perspectief te plaatsen. Ik marginaliseer de emoties al helemaal niet. Ik kan op geen enkele mogelijkheid bevatten hoe de families van slachtoffers nu lijden. Ik kan al helemaal niet in de buurt komen van de tweestrijd waarin de familie van dat ene Tilburgse jongetje verkeerd. Enerzijds hebben zij hun geliefden verloren en anderzijds zijn zij juist de gelukkigen die de enige overlevende naar Nederland konden halen. Zoveel soorten van verdriet, ik noem ze niet. Ik wens alle naasten, vrienden, collegae, geliefden, buurtgenoten alle sterkte toe om dit plotselinge verlies te dragen.