Kerstmis als familiefeest

Kerstmis is lang het geboortefeest van Jezus geweest. Zo een paar dagen na kerstmis is het weleens goed om daar nog eens bij stil te staan. En ik ben niet de juiste persoon om het bestaan van Jezus als historische persoon ter discussie te stellen. Ik ben ook geen historicus. Er zijn voldoende zwaargewichten die zich bezig hebben gehouden met Jezus als historisch persoon.

De datum waarop we de geboorte vieren is, hoe dan ook, niet de datum waarop Jezus geboren is. In theorie is het wel mogelijk overigens, maar juist omdat we met behoorlijke zekerheid kunnen zeggen dat de datum ooit vast is gesteld op basis van bestaande feesten en data, moeten we ook erkennen dat het wel erg toevallig zou zijn als die, opportuun gekozen datum, uiteindelijk ook de echte geboortedag is geweest.

Er zijn twee dominante theorieën die de werkelijke datum van het feest verklaren. Enerzijds is dat de calculatietheorie, een theorie die er van uitgaat dat Jezus op dezelfde dag moet zijn verwekt als waarop hij is gestorven (en aangezien het oude Joodse Pesach tot zijn sterf’dag’ is omgedoopt, moet hij dus negen maanden na Pasen zijn geboren). Anderzijds is dat een godsdiensthistorische theorie, welke uitgaat van de adoptie van 25 december, waarop voorheen het (Romeinse, niet Germaanse) feest van de ‘Onoverwinnelijke Zon’ plaatsvond. De adoptietheorie dus, welke uitgaat van een belangrijke rol van dit feest bij de kerstening van het Romeinse Rijk.

En juist dat laatste heeft een grote rol gespeeld bij de totstandkoming van het huidige kerstfeest. De kerstmaaltijd, het uitwisselen van geschenken; allemaal zaken die historisch gezien aan andere religies en culturen te koppelen zijn. Allemaal zaken dus die bij de kerstening van belangrijke waarde zijn geweest.

Daarmee komen we dan ook onmiddellijk bij een belangrijk aspect van het kerstfeest. Want naarmate de drempels van het feest werden verlegd, verloor het feest ook zijn eigenheid. Naarmate, bijvoorbeeld, de commercie het feest overnam, en de Kerstman zijn intrede deed, verdween de geboorte van Jezus, de ‘oorspronkelijke’ grond van het feest, naar de achtergrond. En met de religie die uit het ritueel verdwijnt, lijkt kerstmis meer een familiefeest te worden, dat associaties oproept als huiselijkheid. Deze beweging naar een basaal sacrale of seculiere dimensie is niet opmerkelijk. Het is vrij logisch zelfs. Het is daarnaast ook een garantie dat het feest zelfs zal voortbestaan als de invloed van de religie verder afneemt.