Fear can hold you prisoner

“Fear can hold you prisoner. Hope can set you free.” Ik schrijf nou eenmaal vaak naar aanleiding van zinnen. Deze zin staat op de poster van The Shawshank Redemption. Vorige week was de film weer op televisie. Een aanrader voor die enkeling die hem nog niet gezien heeft. De film gaat over een man die onterecht in de gevangenis terecht is gekomen. Meer dan dat gaat ie over het leven in die gevangenis. De zin overstijgt dat.

Fear can hold you prisoner.

Angsten zijn irrationele zaken die een mens bezig kunnen houden. Die angsten het hoofd bieden is feitelijk een heldendaad, zoals de daden waar ik onlangs over schreef. In principe is het relativeren of marginaliseren van die angsten een logische stap. Angsten zijn immers veelal gerelateerd aan zaken waarop de mens geen invloed kan uitoefenen of zaken waarvoor de mens logischerwijs geen enkele reden heeft om bang te zijn. Angst voor hoogte, angst om te vliegen, angst voor spinnen of muizen. Angst is in essentie irrelevant. Dat kan ik zeggen, dat snap ik ook, en toch ken ik angst voor al die zaken.

Ik ken angst. Ik kan niet tegen kleine ruimtes, zit altijd met zweterige handen in vliegtuigen, roep Marloes altijd om insecten op te komen ruimen. Ik ken angst. Derhalve ben ik irrationeel op die vlakken. Dat is nogal een bekentenis voor een rationeel mens. Ik zou er bijna bang van worden.

Persoonlijk durf ik angst te relateren aan de behoefte om controle te hebben (en te houden). Controle over je leven en je omgeving. Dat is wat mij betreft de allereerste reden voor vliegangst. Als ik immers zelf dat vliegtuig zou besturen, of zou bepalen waar en wanneer een spin zijn web zou weven, dan zou ik zekerder en minder gevoelig zijn voor angst. Het tweede motief van angst is onbekendheid. Omdat ik spinnen in essentie alleen ken uit de film Arachnophobia, waarin juist die spinnen een klein dorp uitmoorden, en alleen met kleine ruimtes geconfronteerd word als er dingen verkeerd gaan, is mijn referentiekader exact datgene dat mijn angst aanwakkert. Ik heb nooit voor de lol in een kleine ruimte gezeten, maar kan me nog wel levendig een van de laatste stukken uit het Gouden Ei herinneren, waarin Krabbé omschrijft hoe de hoofdpersoon zijn laatste momenten in een kist onder de grond doorbrengt. Ergo: geen enkele positieve associaties, maar voldoende negatieve associaties om de angst gevoelsmatig te rationaliseren. Een grappige samentrekking overigens, omdat ratio en gevoel in hun definitie tegenovergesteld aan elkaar lijken.

Angst voor het vreemde. Een angst die heel nauw verbonden is met een belangrijk maatschappelijk probleem: xenofobie.

De angst voor vreemdelingen. Wanneer we iets kunnen constateren is het dat juist die angst een terugkerend fenomeen is. De hele geschiedschrijving is doorspekt van wij-zij verhalen, waarbij juist die angst voor het onbekende een dominante rol speelt. Als je iets niet kent immers, heb je er geen controle over. En gebrek aan controle veroorzaakt angst. Die angst heeft de wereld in een wurggreep.

De oplossing? Die is vrij simpel. We moeten elkaar leren kennen. Dat klinkt uiteraard veel gemakkelijker dan het is… Want willen we elkaar wel leren kennen? En: als we elkaar maar een beetje leren kennen, dan bestaat de kans dat we nog banger worden dan we waren. Bovendien, en dat is misschien nog wel het allerbelangrijkste: hoe weinig realistisch is het om te denken dat we bijna 7 miljard mensen kunnen leren kennen?

Angst is geen prettige emotie. In essentie alleen al omdat we het gebrek aan controle, waardoor we in eerste instantie bang werden, onderkennen. Het onderkennen van dat controlegebrek is pas zinvol als we onderkennen dat het evident is. We hebben geen controle en derhalve kan ons handelen dat gebrek aan controle niet beïnvloeden. Pas wanneer we dat ten vollen ervaren, kunnen we de angstdeken afwerpen. Pas dan kunnen we genieten van de vlammen van de brandstapel waarop we zelf staan. Angst is geen nuttige emotie. Alsook ze op geen enkele manier noodzakelijk is. Zo heeft ze de proeve van nut en noodzaak niet doorstaan. Angst is niet nuttig en de zaken die onze angst veroorzaken zijn vaststaand. Als we dat leren begrijpen, kunnen we zonder angsten zijn. Waarom zou je nog bang zijn voor iets waarop je geen enkele invloed kunt uitoefenen?

Tijd om de ketenen af te werpen?