Jongeren in groepsvorming; mijn scriptie

Inleiding…
Het schrijven van mijn scriptie heeft veel te lang geduurd. Waar ik graag claim, te pas en te onpas, dat ik een snelle schrijver ben, heeft het veldwerk alsook het literatuuronderzoek, vooral dankzij mijn plots verkregen fulltime baan, een behoorlijke tijd in beslag genomen. Het is niet altijd handig om een baan met een studie te combineren. Dat zal iedereen direct onderkennen. Mijn eindproduct is daar een bewijs van.

Voor iemand die de wetenschap een warm hart toedraagt, zich op willekeurige momenten heeft uitgesproken tegen het intellectueel faillissement van de universiteiten en graag in de toekomst de wetenschappelijke benadering omarmt om bepaalde complexe problemen te ontrafelen, was het frustrerend en zwaar om te merken dat het schrijven van een belangrijk eindproduct van mijn studie soms op een tweede plaats moest komen. Het is af.

Vraagstelling:
De vraagstelling waar ik, inmiddels twee jaar geleden, mee aan de slag ben gegaan: wat voor motieven en factoren gaan er schuil achter de vorming van jongerengroeperingen? Waarbij de term motieven staat voor de redenen die jongeren hebben om tot een bepaalde identiteits- of groepsvorming te komen. En de term factoren staat voor de kenmerken op basis waarvan men die identiteit bepaalt.

Werkwijzen
Mijn uiteenzetting gaat uit van twee vormen van onderzoek. Enerzijds is dat een literatuuronderzoek, waarbij met name bestaande gedachten over de motieven en factoren aan bod komen. Anderzijds is dat het veldwerk, ROC Mondriaan den haag, waarbij door middel van observaties, individuele gesprekken en groepsgesprekken is getracht een helder beeld te krijgen van de aanwezige groepen en de motieven achter de vorming van die groepen.

Literatuuronderzoek
Als allereerste heb ik de adolescente fase onder de loep genomen. Wat is daar over geschreven en hoe verhouden de theorieën zich tot elkaar? Met name de rebellie, die Stanley Hall, dé wetenschapper die zich in de westerse psychologie als eerste exclusief met adolescentie bezighield, vrij expliciet verbind met de betreffende levensfase, zorgt bij latere onderzoeken nog voor enige controverse. Want hoe evident is die rebellie? Daarnaast, ook niet onbelangrijk: Hall spreekt over jongerencultuur in enkelvoud. Maar kan dat eigenlijk wel? Is er niet een veelheid aan culturen binnen de jeugd- of jongerencultuur, die niet zondermeer overeenkomsten met elkaar hebben anders dan dat het groepsverbanden van jongeren betreft?

Mijn conclusies klinken door in dit betoog: het verband tussen rebellie en jongerencultuur is wat mij betreft uit de lucht gegrepen. Jongeren zijn niet zozeer bezig zich af te zetten tegen anderen. Ze zijn bezig een eigen identiteit te vinden. Een proces waarbij men logischerwijs elementen overneemt en verwerpt van andere personen of groeperingen. Bovendien is er geen homogene jeugd- of jongerencultuur. De jeugdcultuur laat zich, wanneer je het begrip al gebruikt, vooral herkennen door de leeftijdsgroep waartoe de leden behoren. Daarnaast is de groep vooral opgebouwd uit verschillende vormen, verschillende smaken, verschillende kleuren. Het betreft daarbij jongeren in culturen die allerlei verschillende facetten als dominant beschouwen voor hun eigen identiteit. Juist dat laatste bindt hen.

Bij het literatuuronderzoek ga ik daarnaast in op de zogenaamde factoren; de kenmerken op basis waarvan men de identiteit bepaald. Daarbij stuit ik al gauw op enkele traditionele sociaal-wetenschappelijke indelingscriteria: sociaal milieu, leeftijd, geslacht, religie, etnische afkomst. Ik trek daar de conclusie die ik in mijn veldwerk terug zal laten komen: er moet ook ruimte zijn voor minder harde criteria, zoals muzieksmaak, hobbys. In zoverre er overigens überhaupt sprake is van harde criteria wanneer het zaken als religie en etniciteit betreft. Zo besteed ik expliciet aandacht aan een drietal factoren: religie, afkomst en geslacht. Juist omdat deze drie factoren met name worden genoemd in bepaalde eerder uitgevoerde onderzoeken. Daarbij haal ik o.a. Rogers Brubaker aan die bij de vorming van identiteit het evidente karakter van religie en afkomst aan bod stelt. Juist die termen, en dat is wellicht nog meer op afkomst van toepassing dan op religiositeit, richten zich sterk op categorisering en, zoals ik dat in mijn stuk noem: etiketteren.

Tot zover in grove lijnen mijn literatuuronderzoek.

Mijn veldwerk bestond, zoals ik eerder al zei, uit drie afzonderlijke elementen. Door ze chronologisch te behandelen doe ik geen recht aan de wisselwerking die zij op elkaar hadden. Immers: bij de uitwerking van de data heb ik juist alle ruimte gelaten aan die wisselwerking.

Voor de observaties is er besloten gedurende drie weken diverse dagdelen door te brengen op het ROC Mondriaan in den haag. Daarbij heb ik de leerlingen zoveel mogelijk geobserveerd in hun eigen schoolse habitat. De conclusies die ik uit de observaties trek:
1. De leerlingen mengen op het gebied van etnische afkomst amper,
2. Vrouwelijke leerlingen mengen op dat gebied meer dan mannelijke,
3. Leerlingen van allochtoon Nederlandse afkomst mengen meer met leerlingen van allochtoon Nederlandse afkomst, van andere afkomst, dan met leerlingen van autochtoon Nederlandse afkomst,
4. Op basis van geslacht is er bijna geen menging,
5. Veel allochtoon Nederlandse leerlingen gebruiken een vreemde taal als extra vorm van communiceren.

Mijn conclusie: geslacht en afkomst lijken een rol te spelen. De rol van religie bij het groepsvormingsproces is niet evident aantoonbaar op basis van mijn observaties.

Het tweede instrument dat ingezet is, zijn individuele gesprekken met 28 leerlingen van het ROC Mondriaan. De gemiddelde leeftijd: 19,26. 17 vrouwen, 11 mannen. 12 van de respondenten gaven aan moslim te zijn.

De respondenten zijn op drie zaken bevraagd:
1. Het belangrijkste identiteitskenmerk dat bijdraagt aan wie de persoon is,
2. Het belangrijkste gedeelde identiteitskenmerk van de eigen vriendengroep,
3. Welke groepen men ziet op hun opleidingsinstituut.

Bij de vraag naar het belangrijkste ‘eigen’ identiteitskenmerk werden op volgorde afkomst, levensbeschouwing, muzieksmaak, geslacht en hobby genoemd. Bij de vraag naar het belangrijkste gedeelde identiteitskenmerk binnen de eigen vriendengroep werden, eveneens op volgorde: klas, afkomst en leeftijd, wijk (waarin men woont) en muzieksmaak genoemd. Opmerkelijk genoeg zien we daarbij levensbeschouwing niet als genoemd kenmerk terugkomen. Dat zien we wel wanneer we, tot slot, vragen naar welke groepen men ziet op het instituut. Dan scoren zowel levensbeschouwing als afkomst het hoogst, met daarna klas, geslacht, leeftijd en muzieksmaak.

Afgezet tegen de conclusies uit de observaties lijken de volgende hypotheses bevestigd:
1. Afkomst is van groot belang bij groepsvorming,
2. Geslacht speelt eveneens een belangrijke rol bij groepsvorming.

Tot slot van mijn veldwerk had ik groepsgesprekken gepland. Die groepen zijn, redenerend vanuit de dominantie van afkomst in de individuele gesprekken, gevuld op basis van etniciteit. Bij de individuele gesprekken werden Marokkanen, Nederlanders en Turken het meest genoemd als etnische groeperingen. Juist ook omdat dat strook met de observaties is er gekozen voor deze samenstelling van de groepen.

De gemiddelde leeftijd van de jongeren was 18,7 jaar, variërend tussen 17 en 22. De Nederlands-Turkse groep bestond uit vijf jongeren, waarvan 2 jongeren en 3 meisjes. De Nederlands-marokkaanse groep bestond uit 3 jongens en 4 meisjes. De Nederlandse groep bestond uit 4 jongens en 1 meisje.

Een belangrijke conclusie uit deze gesprekken: men is, al dan niet bewust, geneigd om vooral om te gaan met jongeren met dezelfde etnische afkomst, maar ziet het zelf niet als maatgevend.

En dan de algehele conclusie.
De jeugd beweegt zich in groepen. Dat lijkt geen shockerende stelling. Dat is het ook niet. Dat de groepen niet zo statisch zijn als de naam ‘groep’ zou kunnen doen vermoeden is daarentegen interessanter. De groepen zijn geen vaststaande entiteit maar zijn beweeglijk, dynamisch. Juist dat dynamische karakter is wat mij betreft boeiend. Het is ook een conclusie die we naar aanleiding van de diverse uitspraken in het veldwerk hadden kunnen doen. Wat we ook concluderen, in lijn met verschillende theorieën die in deze uiteenzetting worden aangehaald, is het feit dat rebellie en jongeren geen vanzelfsprekend pact hebben gesloten. Ja: jongeren zijn zoekende. En die zoektocht naar de eigen identiteit is vaak stressvol. Maar die zoektocht is veel meer. Want in de zoektocht naar de ik, is de mens noch het een en noch het ander. We zijn alles en derhalve niks. Gevoelig voor een veelvoud aan invloeden, welke op hun beurt allemaal een rol kunnen spelen bij de vorming van de eigen identiteit.

Klik hier voor de scriptie…