Sinterklaas en Zwarte Piet

De tijd is aangebroken om Sinterklaas te bespreken. Niet zozeer omdat de eerste pepernoten weer in de winkel liggen en ik daar mijn grieven over uit wil spreken. Sterker nog: als ik al verdriet zou kennen, gerelateerd aan pepernoten, zou het veeleer zijn vanwege het feit dat ze niet het hele jaar in de winkel liggen. Neen: Nederland is te klein gebleken om een discussie over het feest, het ritueel en al haar aspecten, op een volwassen manier te kunnen voeren. Ben je pro-zwarte Piet, dan ben je nationalist, welhaast zionist ook onmiddellijk. Ben je daarentegen kritisch over het fenomeen in haar huidige vorm, dan ben je allochtonenknuffelaar en moeten ze eigenlijk je paspoort afpakken. In het brandpunt van die discussie schrijf ik deze weblog. Want ik erken de traditionele waarde van Sinterklaas en zijn knecht, maar pleit ook moeiteloos voor het van kleur verschieten van de zwarte pakjesdrager. Dat is lang niet zo inconsequent als het klinkt. Dat is in feite polderen, zoals we vol trots internationaal verkondigen dat zo typisch Nederlands is. In de Sinterklaas discussie lijken we er niet aan toe te komen.



Het Sinterklaasfeest staat steeds vaker ter discussie. Al sinds de jaren zestig rommelt het rondom dit volksfeest en de positie van zwarte Piet lijkt de directe oorzaak. Dat is een interessant fenomeen, maar laten we in beginsel eens stil staan bij de ontstaansgeschiedenis van de ‘mythische’persoon die wij hebben leren kennen als Sinterklaas, de kindervriend.



Oude man
Volgens de alledaagse cultuur is Sinterklaas een hoogbejaarde man die ieder jaar, samen met zijn zwarte Pieten, vanuit Spanje naar Nederland reist en voor alle lieve kinderen een verrassing meeneemt. Kinderen zetten hun schoen en ter gelegenheid van Sinterklaas zingen zij liedjes en eten zij chocoladeletters, pepernoten, taaitaai en speculaaspoppen. Bij dat bezoek is het hoogtepunt de ‘pakjesavond’, op 5 december, waarbij men elkaar cadeautjes geeft vaak voorzien van bijpassend gedicht (Kohnstamm, Dolph, and Elly Cassee. Nieuw cultureel woordenboek. Amsterdam: Anthos uitgevers, 2003.)



Dat is natuurlijk niet de oorspronkelijke vorm van het feest. De Duitse onderzoeker Karl Meisen concludeert in zijn werk ‘Nikolauskult und Nikolausbrauch im abendlande’ dat Sinterklaas, of Sint Nicolaas, feitelijk een samensmelting is van twee personen. Enerzijds is dat een bisschop uit Myra (4de eeuw), welke an sich vaker in verband wordt gebracht met de oorsprong van Sinterklaas maar over wie weinig bekend is, en een collega uit het nabijgelegen Pinara, welke in 564 CE overleed. De verering zou zich uiteindelijk concentreren op de bisschop van Myra, maar de legende is, naar alle waarschijnlijkheid, ontstaan onder de vleugels van beide bisschoppen (Jager, Jef de. Rituelen; Nieuwe en oude gebruiken in Nederland. Utrecht: Uitgeverij het Spectrum, 2001.)



De verhalen rondom deze legendarische bisschop zijn, zoals niet heel ongebruikelijk in die tijd, erg opzienbarend. Hij redde tot twee keer toe drie onschuldig veroordeelde generaals, en werd dus de patroon voor gevangenen, dieven, rechters en advocaten. Hij bracht een storm tot bedaren die anders een groep zeelieden het leven zou hebben gekost, en werd dus de patroon van schippers, vissers en reizigers. Hij gaf een armlastige vader, die op het punt stond zijn dochters te prostitueren, een bruidschat en werd de patroon van bankiers, prostituees en maagden. Hij wekte drie scholieren weer tot leven die door een herbergier in een pekelvat waren gestopt en zo als varkensvlees verkocht zouden worden en werd de patroon van slagers, kuipers, kinderen en scholieren (Jager 2001).

Het zijn slechts enkele voorbeelden. Hij werd uiteindelijk beschermheilige van zeevaarders, kinderen, leraren, studenten, bakkers, winkeliers en zelfs wolven (Schaik, Pim van, and Liesbeth Sluiter. Nederland wereldland. Amsterdam: PlanPlan producties, 2004, zesde druk).



De verering rondom deze Sint Nicolaas bleef initieel beperkt tot de Byzantijnse kerk. Daar is hij overigens nog altijd een belangrijke heilige. Gedurende de zevende en achtste eeuw, echter, drong zijn cultus door tot in Italië en verspreidde zich, mede dankzij de Noormannen, over grotere delen van Europa. Uiteindelijk zou hij het zelfs tot volksheilige schoppen, wiens relikwieën over heel Europa verspreidt werden (Jager 2001).



Hoe werd deze heilige uiteindelijk een kinderheilige?



Meisen heeft ook daarvoor een verklaring. Volgens hem ligt de herkomst van Sinterklaas als kinderfeest in middeleeuwse Franse kloosterscholen, waar op Onnozele Kinderen (28 december) een kinderbisschop werd gekozen (in de lijn van het narrenfeest), welke de rol van de meester overnam. Het feest van de Onnozele Kinderen, dat in Nederland ook gevierd werd en waarbij onder andere de meesters door de kinderen werden bediend op deze dag(Gouw, Jan Ter. De volksvermaken. Haarlem: Erven Bohn, 1871), zou zich, volgens de Duitse onderzoeker, op een of andere wijze hebben verplaatst naar 6 december, de sterfdag van Sint Nicolaas. Op die datum moet het feest langzaamaan zijn huidige vorm hebben gekregen (Jager 2001).



Onnozele kinderen
Over dat feest van de Onnozele kinderen kort het volgende: In de middeleeuwen ontwikkelde zich in de dagen rond kerst, in het kloosteronderwijs, een traditie van de omgekeerde wereld. Een van de jongens mocht voor een dag bisschop zijn. Bovendien werden de kinderen getrakteerd. Veel van de feestelijkheden die tegenwoordig verbonden worden met Sinterklaas, komen oorspronkelijk waarschijnlijk van dit feest. De samensmelting van het feest heeft mogelijkerwijs als aanwijsbare oorzaak het gegeven dat de kerk en de opvoeders niet erg blij waren met het feest van de Onnozele kinderen, omdat het nogal eens uit de hand liep; in die theorie zouden zij bewust de twee feesten hebben laten samensmelten (Billiet, Daniel, Frits Booy, Herman Broekhuizen, Jac Linders, and Bram Van der Vlugt. Sint Nicolaas van A tot Z. Rotterdam: Atlas van Stolk, 1997).



Germaans?
Hoewel deze inleiding doet vermoeden dat de oorsprong van Sinterklaas onbetwist is, is dit allerminst het geval. Meisen zijn boeken zijn, ter illustratie, op grote schaal vernietigd door de nazi’s omdat hij de Germaanse herkomst van dit feest ontkende (of expliciet: een andere herkomst verdedigde). De aanhangers van de Germaanse theorie zien Sinterklaas als gekerstend feest ter ere van Wodan. Daarbij worden diverse vergelijkingen getrokken tussen Sinterklaas en Wodan, tussen de achtvoetige schimmel van Wodan en de schimmel van Sinterklaas en zelfs tussen een zwarte gezel van Wodan en de zwarte Pieten die verbonden zijn met het huidige Sinterklaasfeest (Jager 2001).



We hebben hier te maken met een bijzonder onwaarschijnlijke theorie. Jef de Jager schrijft in zijn boek Rituelen (2001): “Het probleem met de germanistische visie is dat zijzelf niet uit de oertijd stamt, maar is geconstrueerd in de negentiende eeuw op basis van sprookjes die Jacob Grimm heeft verzameld. Dit is invented tradition in de ware zin van het woord.” Het Meertens Instituut schrijft: “De zwarte raven Huginn en Muninn vertelden de Germaanse god Wodan/Odin dagelijks wat er in de wereld gebeurd was. Er bestaat geen wetenschappelijk betrouwbare bron waarmee een connectie tussen Zwarte Piet en de raven van Wodan aannemelijk te maken valt; deze veronderstelling berust op een hoogst twijfelachtige, Germaans-mythologische theorie. Ook de heilige Nicolaas gaat niet terug op de Germaanse mythologie. Dat de Sint met zijn schimmel over de daken kon rijden is slechts een zeer oppervlakkige gelijkenis met Odin/Wodan die door de lucht kon rijden op het achtbenige paard Sleipnir – de overeenkomst heeft verder niets te betekenen.”



Los van de directe oorsprong of de wortels van dit feest, zien we gedurende de 14de en 15de eeuw een feest rondom de Heilige Sint Nicolaas ontstaan waar de man zelf geen hoofdrol vervult. Dat wil zeggen: zoals op de andere heiligendagen het geval, is het feest wel ter ere van de betreffende persoon, maar speelt zijn uiterlijke, werkelijke verschijning daarbij geen rol. De kerkelijke viering en de wereldse viering groeien uit elkaar. Historisch gezien valt te herleiden dat, in de 15de eeuw, het gebruik van de schoen zetten wel bestond, welke veelal met geld werden gevuld, en in dit kader de kinderbisschop zijn intrede deed (Jager 2001).



Er ontstond meer en meer een nieuwe vorm van verering, waarbij, binnen de wereldse viering van het feest, de heilige kerkelijke Nicolaas amper een rol vervulde. Initieel probeerde de protestanten in de Nederlanden het populaire feest nog te bestrijden, maar toen het feest onverminderd populair bleef, legden zij zich neer bij de transformatie zoals die gaande was (Leeuwen, Marius van. Van feest naar feest: over de christelijke feesten – hun geschiedenis en betekenis. Amsterdam: Balans, 2004). Een transformatie die vanaf de 17de eeuw ook plaatshad onder de invloed van de reformatie, waarbinnen geen plek was voor de bisschop Nicolaas en wel voor de kindervriend, opvoeder en huwelijksmakelaar. In deze tijd nam ook de populariteit toe van zijn nieuwe naam: Sinterklaas (Billiet, et al. 1997). De mijter zonder kruis was geboren.



Zwarte Piet
Het is niet ontegenzeggelijk aantoonbaar wat precies de historie van Zwarte Piet is. Zolang de historie van Sinterklaas nog slechts gestoeld is op theorieën, kunnen we aannemen dat de historie van zijn knecht, traditioneel minderwaardig aan de heiligman, nooit evident aangetoond zal worden. We kunnen daarentegen de dominante theorieën bezien op hun redelijkheid. Pas wanneer we dat gedaan hebben, kunnen we de discussie voeren zoals zij echt gevoerd dient te worden. Is zwarte Piet een voortvloeisel uit de zwarte metgezel van Wodan? Om daar volmondig ‘ja’ op te kunnen zeggen, moeten we het aannemelijk achten dat Sinterklaas feitelijk een kerstening van Wodan is. Ik geloof dat aspecten van verschillende culturen in elkaar kunnen overvloeien. Kerst en het feest van de onoverwinbare zon lijkt daarbij een voor de hand liggend voorbeeld. Is het daarentegen aannemelijk dat de Germaanse Wodan en Sinterklaas een noemenswaardig verwantschap hebben? Feitelijk is het dat niet. Er zijn nauwelijks argumenten te bedenken waar uit valt te concluderen dat dit wel het geval zou zijn. Wetenschappelijk is het in ieder geval nooit op enige manier waarschijnlijk geacht. Zwarte piet is geen raaf of schrikaanjager. Het is de zwarte knecht van sint Nicolaas. Logisch ook: zelfs wanneer het sinterklaas-feest de kerstening van een ander personage of ritueel is, zou de gevestigde orde het toentertijd hebben geschikt naar fenomenen die gebruikelijk en herkenbaar waren.



Dan resten er feitelijk twee belangrijke theorieën over Zwarte Piet. De voornaamste twee: het is een schoorsteenklimmer, zwart van het roet, of het is een negroïde slaaf danwel bediende (http://www.meertens.knaw.nl/cms/files/nieuwsbrief/Zwarte%20Piet.pdf). Kijken we naar de allereerste theorie dan weten we inmiddels dat pas vrij laat in de geschiedenis de schoorsteentheorie voor de eerste keer ter sprake komt. Daarnaast: Zwarte Piet lijkt te herleiden op het boekje Sint Nikolaas en zijn knecht (1850) van Jan Schenkman (1806-1863), waarin Sinterklaas voor het eerst is afgebeeld met een knechtje (zwart van kleur) en waarbij de schoorsteen op geen enkele wijze ter sprake wordt gebracht. Terzijde: Van het kruipen door schoorstenen krijgt men geen rode lippen, kroeshaar en grote gouden (creoolse) oorbellen. Dat, maar ook simpelweg de tijd waarin het ritueel is ontstaan, maken het waarschijnlijk dat de oorsprong van Zwarte Piet gewoon in de minst geliefde theorie verpakt zit: Zwarte Piet als zwarte knecht van een witte baas. In het boek van Schenkman nog de knecht die de geldkist van Sinterklaas draagt. Misschien is het geen slaaf, maar een bediende. In 1850 was dat onderscheid veel minder evident dan het nu lijkt. Het hele concept van een zwarte slaaf of knecht is overigens, gelet op het Nederlandse slavernijverleden, niet zo opmerkelijk als het soms gepresenteerd lijkt te worden. Zelfs wanneer we uitgaan van een ander ritueel dat ten grondslag ligt aan het feest, of een ander personage dat ten grondslag ligt aan Zwarte Piet, is het niet heel onlogisch dat de helper van Sint Nicolaas in 1850 afgebeeld werd als Afrikaanse knecht.



Uitgaande van de vooronderstelling dat wij ons niet kunnen schamen voor iets dat we niet zelf gedaan hebben, is dat slavernijverleden een pikzwarte, liefst kwijtgeraakte, pagina uit onze geschiedenis, maar het is geen pagina waar wij ons nog direct verantwoordelijk voor moeten voelen. Waar moeten we ons dan wel verantwoordelijk voor voelen? Wij zijn er verantwoordelijk voor wanneer we, als redelijke mensen zien dat we de ontstaansgeschiedenis van Zwarte Piet moeten zoeken in de hoek van de slavernij (of in ieder geval moeten onderkennen dat het een negroïde knecht is), maar we niettemin geen aanleiding onderkennen om juist dat element van het ritueel onder handen te nemen.



Een ritueel kan veranderen. Dat mag de mijter zonder kruis bewijzen. Ook de kerstkaart en het paasei zijn daarvan voorbeelden. Of meer abstract: het afnemende sacrale karakter van oorspronkelijk christelijke rituelen. Rituelen mogen aangepast worden. Dat gaat soms automatisch, soms met enige hulp van de markt (de commercialisering van kerst; de vorm van de naamdag van de Heilige Valentijn) en soms simpelweg omdat de loop van de geschiedenis ons daartoe dwingt. Pas vroeg in de 20ste eeuw waren er voor het eerst meerdere zwart Pieten bij de intocht. Geen kind dat daar kritische vragen over stelde. De eigenheid van het ritueel ging niet verloren. Dus laten we in hemelsnaam de discussie waarbij argumenten als schoorstenen dominant zijn staken. Zeker nu het merendeel van ons al lang geen schoorsteen meer heeft. Geef Piet zijn kleurspoeling. Niet omdat het moet. Maar omdat het kan. En omdat we eigenlijk toch zo gruwelijk dol zijn op dat polderen.



Zie ook: Piet en Sint – veelgestelde vragen (Meertens Instituut)