Het is al weer meer dan twee maanden geleden dat we afscheid namen van oma. Ik merk dat de behoefte groeit om gewoon even haar graf te bezoeken. Er is geen graf. Oma is gecremeerd. Er is geen plek die ik kan bezoeken. In plaats van dat bezoek, herlees ik mijn eigen weblog en bekijk ik de foto’s die ik door de jaren heen heb verzameld. Het is mijn virtuele altaar.
Uitvaartrituelen. Ik schreef er eerder al eens iets over. De crematie is relatief nieuw, maar heeft wel een beweging geforceerd waarbij de ‘Ik’ centraler is komen te staan dan ooit het geval was. Dat heeft er toe geresulteerd dat we nu, bij leven, meer dan ooit stil staan bij onze laatste groet aan de wereld, aan de mensen die we achterlaten. Het heeft er ook toe geresulteerd dat we onszelf, bij het overlijden van een naaste, veel meer dan vroeger, afvragen of dat ene gedicht, dat ene verhaal, die ene krans wel past bij de persoon van wie we afscheid nemen. De persoon is belangrijker dan ooit geworden. Het is de vraag of we daar al helemaal klaar voor zijn. Of we ons soms niet te veel afvragen ‘Wat zal de wereld daar van denken’?
Dood gaan we allemaal. Ik noemde het ooit de enige zekerheid. Een frietbakje (polystyreen) heeft een levensduur van 90 jaar. Een glazen flesje kan 1.000.000 jaar worden. De gemiddelde levensverwachting van de mens ligt op dit moment ergens rond de 85. En elke samenleving, iedere cultuur, heeft zo haar eigen manier om daar mee om te gaan. Soms leidt de laatste tocht tot tranen, stilte en een sombere bijeenkomst van snikkende nabestaanden in het zwart. Soms ook is de dood juist aanleiding tot een groots feest met de hele gemeenschap. In Tana Toraja (Indonesië), bijvoorbeeld, is de uitvaart een groot evenement, waarbij honderden genodigden samen muziek maken, dansen en eten. De Merina, op Madagaskar, worden twee keer begraven. De eerste begrafenisceremonie is vergelijkbaar met de uitvaart zoals wij die kennen en gaat gepaard met verdriet en tranen. Later worden daarentegen de botten weer opgegraven om naar het graf van de ouders en voorouders verplaatst te worden. Bij deze tweede begrafenis is de sfeer juist feestelijk.
Feest vieren past niet bij het afscheid nemen zoals wij dat ooit bedacht hebben. Wij vieren niet het leven, maar treuren om de dood. Dat was al zo toen het nog wel als overgangsritueel werd gezien. Dat is altijd zo gebleven.
Ik was vanmorgen bij een uitvaart. Wij namen afscheid van een prachtig mens, die fantastische dingen heeft gedaan voor Helmond en haar inwoners. En terwijl ik luisterde naar het verhaal van de nabestaanden, de samenvatting van haar bewogen leven, bedacht ik me ineens hoe tegenstrijdig de essentie van het ritueel is met de vorm die wij er voor kiezen. Toen ik afgelopen weekend op strandfestival Zand mijn genoegen kenbaar wilde maken aan Guus Meeuwis, applaudisseerde ik voor hem. Als ik naar een mooi toneelstuk ga, laat ik mijn bewondering blijken door harder te klappen, al dan niet staand. Edoch: als ik afscheid neem van iemand die ik waardeerde, bewonderde… als ik een laatste groet breng aan iemand waar ik van hield… Waarom applaudisseer ik dan niet? Waarom is stilte respectvol en applaus niet? Waarom staan we wel massaal klappend langs de snelweg om de slachtoffers van de neergehaalde MH17 te begroeten, maar krijgt mijn oma na 93 jaar, en een bewogen leven, diezelfde eer niet? Ja: ik snap het verdriet om een gedwongen afscheid. Ik snap ook dat de Dela al jaren ons uitvaartrituelen dicteert, van videoscherm tot gedichtjes op de rouwkaart. Ik snap het allemaal. Maar als we zo uitbundig kunnen applaudisseren voor Anouk, of Nick en Simon, waarom is het slotakkoord van onze dierbare dan juist reden tot stilte? Waarom moet een emotionele uitvaart afgesloten worden met een standaard dankwoord namens de familie, door iemand die de overledene eigenlijk alleen maar kent van de verhaaltjes ter voorbereiding? Als die persoon zo veel voor ons betekent heeft… waarom applaudisseren we dan niet?