De transitie. Of: de timmerman en de tuintafel

De transitie. Een term die ik nog altijd veel te vaak tegen kom. Het doet mij een beetje denken aan het woord transcendent, een woord dat in mijn studie de boventoon voerde. Het toeval wil dat het woord transcendent letterlijk de betekenis heeft van ‘overstijgend’, en de term transitie een beetje over (of langs) me heen lijkt te gaan. Ik krijg er ook een beetje jeuk van, moet ik bekennen.
 
Een tijdje geleden zat ik met een actieve bewoner uit een willekeurige gemeente aan tafel. Zijn boodschap: ‘De inwoners kantelen wel, maar de professionals zijn nog niet klaar om met ons mee te kantelen’. Het is in dat kader bijna grappig te benoemen dat professionals in veel gevallen juist claimen dat zij ‘wel nadenken over de transitie, maar de inwoners er (nog) niet mee bezig zijn.’ Ik denk dat allebei de stellingen deels waar zijn overigens. Dat komt vooral omdat de bewoners de transitie op een andere manier beleven dan dat de overheid dat doet. Het komt ook omdat we eigenlijk over de volle breedte nog niet echt klaar zijn voor die transitie.
 
De transitie: We gaan van zorgende overheid naar zorgende samenleving. Ik probeer de essentie samen te vatten in één zin. Daarbij ga ik bewust voorbij aan allerlei zaken, maar in grote lijnen is dat de opgave. Prima opgave, maar wat mij betreft is er nog een belangrijke vraag die onbeantwoord is. Want wie zijn opgave is het eigenlijk, die transitie? En waarom willen we het zo graag? Was de verzorgingsstaat zo nodig aan vervanging toe? Laten we er eens van uit gaan dat we het graag willen. Laten we er ook eens van uit gaan dat die verzorgingsstaat echt zo onhoudbaar was geworden. Zelfs als je al die aannames doet, is de hele ‘transitieopgave’ er geen die je lichtvaardig kunt afdoen in termen als: ‘Wij doen het al’ of ‘Zij doen het nog niet’.
 
De transitie kun je op twee manieren vorm geven, wat mij betreft. Je kunt het doen door te investeren in de gewenste verandering, of je kunt het juist doen door met de botte bijl de bezuinigingen aan te grijpen om alles om te gooien. Dat laatste is helaas nog vaak de werkwijze die wordt gekozen, onder het motto dan de bezuinigingen ook kansen biedt. Ik wil die stelling bestrijden. Bezuinigingen bieden geen kansen. Alle keuzes die je maakt vanwege de bezuinigingen, en die houdbaar blijken, had je immers zonder bezuinigingen ook (en al veel eerder) kunnen doorvoeren. Een veel beter houdbare stelling is dat in de leegte die bezuinigingen achter laat, sóms mooie bloemen groeien. Sóms. Lang niet altijd. En daarbij helpt het niet als de overheid, ongeduldig ijsberend aan de zijlijn, op die bloemen staat te wachten. Die bloemen komen vanzelf of komen niet. En ja: je kunt daar wel in faciliteren, helpen financieren ook, maar de zogenoemde burgerinitiatieven kun je niet afdwingen. Dat zou ook haaks staan op het hele idee van een burgerinitiatief. Dat lijkt een open deur. De professionals in het sociale domein zijn daarvan niettemin helaas niet altijd even goed doordrongen.
 
Samenredzaamheid. Het is wat mij betreft al een iets mooiere term. Tegelijkertijd: een term die de overheid toepast alsof ze geen onderdeel meer is van dat ‘samen’. Alsof de transitie een transformatie van de overheid behelst, van onmisbare spil in de samenleving naar een positie waar die overheid helemaal buiten de samenleving staat. Als het ware een toeschouwer. Is dat dan wat we willen? En zo ja: waar hebben we dan eigenlijk die lokale overheid nog voor nodig?
 
Die transitie. Wat men bovenal in het hele proces lijkt te vergeten, is dat een transitie een proces van jaren is. De transitie van een hoog naar een laag sterfte- en geboortecijfer in West-Europa, bijvoorbeeld, voltrok zich over een periode van ruim 200 jaar. Bovendien: een evolutie kun je niet sturen. Een transitie begint met de verandering van iets bestaands. De nieuwe vorm kan niet zomaar vast staan. Dan is het geen transitie immers, maar veel meer een aanpassing of een (simpele) koerswijziging.
 
Kortom: laten we die hele term transitie gewoon eens niet meer gebruiken. Die zogenaamde transitie, van verzorgingsstaat naar samenredzaamheid, is gestoeld op een, wat mij betreft iets te zeer een opportunistisch motief. Dat maakt niet dat het een onverstandige koers is, maar wel een die meer tijd nodig heeft. Je kunt je tuinset wel weggooien terwijl de timmerman je nieuwe tafel nog aan het maken is… maar dan moet je niet raar staan kijken wanneer je visite niet begrijpt waar ze in de tussentijd moeten gaan zitten. Ook niet als die visite misschien wel de timmerman is.