Ik heb de afgelopen dagen meerdere keren het verwijt gekregen dat ik mijn republikeinse denkwijze te expliciet aan de man probeerde te brengen. Ik beken u: ik kan me bij dat verwijt iets voorstellen. Ik was de laatste dagen op twitter en facebook wel heel nadrukkelijk de zure, nare en chagrijnige republikein. Ik vergeleek het een dezer dagen met hooikoorts, waar ik het koningshuis dan even, welhaast liefkozend, met pollen vergeleek: Hooikoorts is op zijn heftigst als er veel pollen in de lucht zitten. Mijn gedachten over de monarchie waren nog nooit zo goed geplaatst als in de dagen dat de monarchie gevierd werd. Zo is het.
Twee weken geleden was ik in een felle discussie verwikkeld, bijna vijandig van aard, met een monarchist die me toewierp dat het koningshuis verbindend werkt. Het is een veel gehoord argument van koningsgezinden. Echter: in feite bewijst een dergelijke discussie an sich al dat het verbindende karakter van het koningshuis zich beperkt gelijk dat van een religie. Het is een verbinding van de incrowd, van gelijkgestemden.
Er zijn twee andere belangrijke ingrediënten die de discussie tussen republikeinen en koningsgezinden consequent vervuilen. De eerste, en misschien ook wel de meest belangrijke, is de vooronderstelling dat het huis van Oranje-Nassau onderdeel is van een allesomvattende traditie die evident bij de geschiedenis van Nederland hoort. Dat is niet zo. Nederland heeft veel bestuursvormen gekend, waaronder die van (Bataafse) republiek. Een 200-jarig Koninkrijk der Nederlanden verdient geen stempel van traditie. Los nog van het feit dat een traditie niet zondermeer een reden is om iets niet af te schaffen. In veel gevallen durf ik te beweren dat het tegendeel eerder waar is gebleken.
Ten tweede blijken veel koningsgezinden overtuigd van het feit dat een president ‘ons’ even veel of meer zou kosten dan ons huidige koningshuis. Daarover het volgende: het is bij banen gebruikelijk dat er pas over het salaris nagedacht gaat worden als er überhaupt sprake is van een vacature. Dat is ook in dit geval zo. Het is redelijkerwijs denkbaar dat het salaris van een president in ieder geval niet gelijk zal zijn aan de 110 miljoen euro die het koningshuis ons jaarlijks kost. 110 miljoen, ter illustratie, is zo’n 480 keer zoveel als de ‘Balkenendenorm’. Dus zelfs wanneer we er van uit zouden gaan dat een president ons tien keer meer (!) zou kosten dan de (geïndexeerde) norm uit 2006, dan kost een president ons ruim 48 keer minder dan ons koningshuis.
Tot slot: ik ben republikein. Ik maak daar geen geheim van. Daarentegen moet gezegd dat ook een republiek geen zalig concept is. Aan alle bestuursvormen, democratisch of dictatoriaal, kleven nadelen. Ik predik dan ook geen revolutie, maar verlang wel een zuivere discussie. In die discussie zijn bovenstaande argumenten voor mij nog minder relevant dan de uitspraak dat Maxima een leuke koningin is. Daargelaten nog dat ook ik geen enkel probleem heb met de mensen, maar zuiver met het instituut. Veel meer dan republikein overigens ben ik een democraat. Het volk krijgt de heerser die het blieft. Ergo: Leve de koning en zijn koningin. Hoezee!
Weer een mooie en goed doordachte analyse. Een beter pleidooi voor de republiek (de presidentiele republiek) kan ik mij zo snel niet voor de geest halen. Sta het mij, ondanks deze lofprijzing, toe het met je oneens te zijn. Dat zeg ik niet als monarchist, maar als democraat.
Het idee dat een gekozen president, beter bij een parlementaire democratie, als de onze, zou passen dan een monarchie met erfopvolging, lijkt slechts op het eerste gezicht een veilige aanname. Nadere beschouwing van dit argument, brengt enkele fundamentele constructiefouten aan het licht.
Een staatshoofd staat boven de partijen. Een gekozen president komt, met een mandaat van de burger, dus boven een parlement te staan dat eveneens een mandaat heeft. Anderzijds ligt het zwaartepunt van een parlementaire democratie bij het parlement. Zie hier de contouren van een patstelling. Hoe kan een president de kiezer een programma voorhouden, indien hij tevens ondergeschikt is aan (regeer)akkoorden die door de regering, voortkomend uit het parlement, worden gesloten? In andere democratieën, waarin een gekozen volksvertegenwoordiging gecombineerd wordt met een gekozen staatshoofd/regeringsleider, fungeert deze constructie vaak als splijtzwam. Denk aan de eeuwige strijd tussen Amerikaanse presidenten en hun huis van afgevaardigden. Overigens ook in Frankrijk, alwaar het presidentschap volledig politiek is ingevuld, kent men dit wijsje (o.a. bij de ondertekening van wetgeving die de president niet bevalt). Aan het andere uiterste van het spectrum vinden we de relatie van President Poetin met ‘zijn’ Doema. Ook al is de Russische president niet tevens de regeringsleider (dat is premier Medvedev), toch lijkt de president, steunend op zijn mandaat, zowel de regering als het parlement te controleren. Een president is een leider. Voor één grote leider is geen plaats in een parlementaire democratie. Ik weet natuurlijk wel dat een smaldeel van onze bevolking smacht naar de eerste termijn van ijzeren Geert, maar ik denk niet dat ik in deze omgeving hoef uit te leggen waarom ik daar liever niet aan denk.
Afijn, waar uitersten bestaan, vindt men ook een middenweg. Deze vinden we bijvoorbeeld bij onze oosterburen. Een zuiver ceremonieel presidentschap levert daar een stoet van grijze mannen op die slechts in het nieuws komen als ze bij een doctoraalscriptie er iets te lustig op los gekopieerd hebben. Een zuiver ceremonieel presidentschap lijkt, in de Nederlandse situatie, vrijwel een onmogelijkheid. De volksvertegenwoordigers in onze Eerste kamer, leveren daar nu welhaast wekelijks het bewijs voor. Natuurlijk kunnen we er een typisch Nederlandse populariteitswedstrijd van maken. In welk geval de reality show van Jan Smit voortaan becommentarieerd zal worden door Ferry Mingelen. Ik zie hiervan niet meteen de voordelen in. De Britse, of Scandinavische democratieën, daarentegen, lijken even als de onze nauwelijks gehinderd te worden door de aanwezigheid van een koningshuis.
Een presidentiele democratie staat op gespannen voet met ons eigen staatsbestel. Een gekozen symbool, zonder noemenswaardige macht, doet onze staatsvorm evenwel geen gevaar aan. De vraag of dit zoveel moet kosten is uiteraard terecht. Het probleem is dat een staatshoofd nu eenmaal een soort van noodzaak is. Natuurlijk zouden we het hele idee van monarchie en presidentschap kunnen laten vallen. Rutte kan immers ook met een schaar overweg. Maar de enorme lijst van werk- en staatsbezoeken, die de Oranjes nu voor hun rekening nemen, zouden onze premier alleen maar van het regeren afhouden.
Concluderend, ofschoon erfopvolging weinig democratisch is, levert een ceremonieel koningschap, voor een parlementaire democratie, minder problemen op dan een gekozen president. Daarmee is de staatsinrichting verre van perfect. Maar om Winston Churchill te parafraseren: Een ceremonieel Koningschap is de slechts denkbare staatsvorm voor een parlementaire democratie, op alle andere staatsvormen na.
Bovenstaande neemt uiteraard niet weg dat ik weer van je levenslied genoten heb.
Dankjewel Thijs; voor je uitgebreide reactie op mijn hersenspinsel. Ik begrijp de argumenten die je op tafel legt, en de conclusie die je er aan verbindt. Echter: zou de enorme kostenbesparing niet al een eerste reden moeten zijn om in crisistijd heel kritisch naar ons koningshuis te kijken? Want nee: met jaarlijks 110 miljoen euro is het begrotingstekort niet opgelost… Maar het voorkomt wel een hele hoop pijnlijke beslissingen in de toekomst. Misschien om te beginnen een bezuiniging van 3/4? Daarmee is weliswaar mijn droombeeld niet uitgevoerd, maar is wél een van mijn allergrootste bezwaren gedecimeerd.
Ik denk dat het zeker tijd is om te kijken of de huidige financiële ondersteuning van het Koningshuis in verhouding staat tot de veronderstelde opbrengsten. Realistische bezuinigingen zijn vast mogelijk. Ook aan het doorbelasten van bepaalde kostenposten kan worden gedacht.
Hierbij moet ik overigens bekennen dat ik niet precies weet waaraan het bedrag van 110 miljoen euro momenteel opgaat. Als hier bijvoorbeeld ook onderhoud van paleizen (welke soms publiek toegankelijk zijn en vrijwel altijd een historische waarde vertegenwoordigen) onder valt, of een deel van de beveiliging, dan liggen de zaken er anders voor dan indien dit bedrag volledig opgaat aan salaris.
herstel, dan staan de zaken er anders voor 😉