Burgerparticipatie? Een worsteling die ik nooit zal begrijpen

Bepaalde zaken zal ik nooit begrijpen. Zwarte gaten bijvoorbeeld. Of spiritualiteit volgens de lezing van professor Maas. De worsteling van de overheid met burgerparticipatie: ook zoiets.
 
Toen ik zeven jaar geleden voor de overheid ging werken, was ik nog actief als vrijwilliger voor mijn wijkraad in Tilburg Noord. Ik kende de overheid van de veelal te zwaar opgetuigde overleggen waarbij de gemeente Tilburg weer een of ander plan kwam presenteren. Zoals dat onzalige plan om in het wijkcentrum een ruimte speciaal te bestemmen voor Somalische bezoekers. Ik zou graag zeggen dat het dat soort overleggen waren die mij motiveerde om te solliciteren bij de overheid. In feite was mijn motief velen malen opportunistischer.
 
Zeven jaar geleden, ongeveer, maakte ik kennis met die lokale overheid van de andere kant van de tafel. Een overheid die toen al worstelde met burgerparticipatie. Daar zou in de jaren daarna nauwelijks iets aan veranderen.
 
De worsteling die ik omschrijf zit verborgen in de naam. Je zoekt een burger die mondig is, meepraat, mee ontwikkelt. Daarentegen richt je je op een burger die participeert. Waarin dan? In dat trage monster dat de term ooit bedacht? In dat kader werd ooit de term ‘overheidsparticipatie’ bedacht. Wederom een gefaald experiment. Meest verontrustend is nog dat men zich niet lijkt te realiseren dat je geen term nodig zou moeten hebben, voor een mentaliteit die je in je organisatie verweven wilt zien. Want dat willen al die gemeenten. Zeggen ze. En ja: ik durf te betwisten dat ze dat echt willen. Maar meer dan dat nog betwist ik dat er de afgelopen jaren écht werk is gemaakt om die verwevenheid te vergroten.
 
Ik was afgelopen week te gast bij een kleine gemeente (<25.000) in het midden van het land. Een kleine gemeente met grote ambities. Dat moest blijken uit een enorm visiedocument. Zo’n visiedocument dat eigenlijk te groot is om in de onderste la te verdwijnen. Zo’n visiedocument dat daar uiteindelijk ongetwijfeld wel terecht gaat komen. Een van de meest opvallende bevindingen in het document? Dat er in het verleden veel visiedocumenten zijn geschreven, waarmee niks is gedaan. Dus: schreven ze er nog een. Deze keer wel in combinatie met een grootschalige organisatieverandering overigens. In combinatie ook met meerdere alinea’s waarin (het belang van) de sterke positie van de inwoner benadrukt werd. Ik kan alleen maar enthousiast worden van dergelijke ambities. Ik leerde ooit van een oudere collega dat ‘wij er zijn om de mensen te dienen.’ Ik heb zelf inhoud gegeven aan die zin.
 
Maar hoe serieus zijn dergelijke ambities?
 
Enkele weken geleden zat ik aan tafel met de gemeentesecretaris van een nagenoeg even grote gemeente in het zuidwesten van Noord-Brabant. En de opgave daar was vergelijkbaar. Het ambtenarenapparaat moest van binnen naar buiten. De gemeente van buiten naar binnen. En dan niet tegelijkertijd natuurlijk. Dan zouden ze elkaar alsnog mislopen. De overheid moest gaan participeren, faciliteren desnoods. Omdat de gemeenschap zelf wel weet waar ze behoefte aan heeft. Ik geloof dat ook. We betrekken geen burgers. Die burgers die betrekken ons. En als je daar als ambtenaar niet op zit te wachten? ‘Dan is het tijd dat we voor jou op zoek gaan naar een andere baan.’ aldus de secretaris van die Brabantse gemeente.
 
Het is wel dat soort doortastendheid waarmee er een verschil gemaakt kan worden. Het is tegelijkertijd opmerkelijk dat dergelijke krachtige uitspraken nu de kop opsteken. Want ja: die burger was er tien jaar geleden ook. Die gemeenschap wist tien jaar geleden ook al waar zij behoefte aan had. Ik vind het persoonlijk vooral jammer dat dergelijke grote stappen gezet worden met landelijke bezuinigingen als inspirator of zelfs drijvende kracht.
 
Eerder deze week las ik in een visiedocument van een gemeente in zuidoost-Brabant, hoe zij de strategische lijn gingen bepalen met de professionele partners en adviesraden om daarna de burger te betrekken bij de uitvoering. Het is kenmerkend voor de manier waarop nu in veel gemeenten de burger geacht wordt de problemen die uit bezuinigingen zijn geboren op te lossen. De overheid heeft de lantaarns van de verzorgingsstaat op spaarstand gegooid en roept nu welhaast verwijtend naar haar burgers dat zij in de nieuwe nachtwakersstaat voor de kaarsen moeten zorgen. Dan wil de overheid er over nadenken om in lucifers te faciliteren. Oh… en voordat die actieve burgers met kaarsen in de weer gaan, zal de overheid bedenken waar ze moeten komen. En welke kleur ze moeten zijn.
 
Terwijl het eigenlijk niet zo lastig is. Ieder dorp, nagenoeg iedere wijk, heeft haar eigen ontmoetingsplek. En toch moet in de meeste gemeenten de burger nog altijd naar het gemeentehuis komen. Jaren geleden al werd in het kader van burgerparticipatie geroepen dat de overheid ‘eropaf’ moet. En toch zijn bij de meeste gemeenten de zogenaamde ‘frontliners’ de enige ambtenaren die actief de buitenwereld op zoeken.
 
Ik werd recent gevraagd om een bepaald deel van de gemeentelijke dienstverlening te evalueren in een, wederom relatief kleine, gemeente. Ik liet vooral de burger praten. Ik ging dag na dag, het liefst bij iemand thuis, gesprekken aan met de meest diverse personen. En ik genoot. Want ‘wij zijn er om de mensen te dienen’. Die mensen. Dat is voor mij al lang geen worsteling meer. En dat het dat voor sommigen nog wel is… ja dat zal ik dus nooit begrijpen.