De laatste keer

Eerste keren krijgen aandacht. De eerste stapjes, de eerste schooldag, een eerste kus of de eerste nacht in een nieuw huis: we maken foto’s en vertellen erover.

Laatste keren gedragen zich anders. Ze kondigen zich meestal niet aan en lijken, terwijl ze plaatsvinden, vaak nog verdacht veel op alle keren ervoor. Pas later begrijpen we dat iets voorbij is.

Van sommige laatste keren weten we vooraf dat ze komen. Je kunt ernaartoe leven, woorden zoeken en bewust nog even omkijken. Andere laatste keren trekken zich niets van onze planning aan. Ze verstoppen zich in een gewone dag en krijgen pas achteraf een betekenis die op het moment zelf onzichtbaar was.

Ik las laatst over een man die ’s avonds met zijn auto in de slip raakte en niet meer thuiskwam. Ik weet niet waar hij die avond was geweest. Misschien had hij gesport, misschien kwam hij van een vergadering of was hij bij iemand op bezoek geweest. Voordat hij weer naar huis vertrok, zal iemand op die plek hem ongetwijfeld nog een fijne avond hebben gewenst. Misschien antwoordde hij met een kort “jij ook” of “tot de volgende keer”, waarna hij zijn jas aantrok, naar zijn auto liep en wegreed.

Er was geen afscheid. Het werd er alleen achteraf een. En zijn laatste woorden werden dat pas na zijn ongeluk.

Juist dat maakt zulke verhalen zo moeilijk te bevatten. Niet alleen het plotselinge einde, maar ook de volstrekte alledaagsheid van alles wat eraan voorafging. Het laatste gesprek zal niet als een laatste gesprek hebben geklonken. De laatste blik was vermoedelijk geen blik die iemand bewust heeft opgeslagen. Er was alleen een man die naar huis reed en daar nooit aankwam.

Op zo’n moment schuift een verhaal over iemand die ik niet ken dichter naar mijn eigen leven toe. Niet omdat ik meteen denk dat mij hetzelfde zal overkomen, maar omdat ik besef dat ook mijn dagen bestaan uit momenten die pas later hun betekenis krijgen.

Mijn jongste zoon is net vijf jaar oud en betrekt mij het liefst bij alles. Bij wat hij heeft gemaakt, bij wat hij op televisie ziet en bij gedachten die vaak beginnen zonder dat hij zelf al weet waar ze zullen eindigen. Hij wil laten zien wat hij kan, vraagt hulp bij dingen die hij vermoedelijk prima zelf zou kunnen en roept me erbij zodra er volgens hem iets gebeurt wat ik onmogelijk mag missen.

Vanochtend gaf hij me een knuffel. Ik weet niet meer precies hoe lang en evenmin wie van ons als eerste losliet. Er moest waarschijnlijk van alles gebeuren en ondertussen ging de ochtend gewoon verder. Er was niets wat mij vertelde dat ik extra goed moest opletten of hem nog iets langer moest vasthouden.

Wat als dat onze laatste knuffel was?

Wie zou hem dan vertellen dat hij zijn vader vanochtend voor het laatst heeft vastgehouden? Hoe leg je aan een kind van vijf uit dat een moment waarvan hij niet wist dat hij het moest onthouden, nooit meer terugkomt? En wie zou het zijn oudere broer kunnen uitleggen?

Ik hoop dat die uitleg voorlopig niet nodig is. Dat er nog ontelbaar veel knuffels volgen, waarvan ik er ongetwijfeld opnieuw te vluchtig zal beleven. Ik hoop dat die allerlaatste knuffel nog lang op zich zal laten wachten en dat ik nog heel vaak word geroepen voor een tekening, een filmpje, een verhaal zonder duidelijke ontknoping of een probleem dat alleen in de beleving van een vijfjarige werkelijk dringend is.

Toch kan niemand mij garanderen dat het zo zal gaan. Dat is geen reden om voortdurend bang te zijn, maar misschien wel om af en toe iets beter te kijken naar wat er nu gebeurt. Niet iedere knuffel hoeft te voelen als een afscheid. Dan zou zelfs liefde bezwijken onder de verantwoordelijkheid om vooral niets te vergeten. Maar soms mag een gewoon moment best iets langer duren, simpelweg omdat het er is.

Gelukkig gaan laatste keren lang niet altijd over de dood. Ze bestaan in allerlei soorten en maten. Sommige zijn verdrietig, andere confronterend en weer andere juist bevrijdend.

Niet zo lang geleden trok ik voor de laatste keer de deur bij de gemeente Bernheze achter me dicht. In dit geval wist ik dat het een laatste keer was. Mijn vertrek stond vast, mijn werkzaamheden waren overgedragen en er was afscheid genomen. Toch klonk die deur niet anders dan op alle werkdagen daarvoor. Een deur blijft tenslotte gewoon een deur. Alleen degene die hem dichttrekt, weet dat hij niet van plan is hem de volgende ochtend opnieuw te openen.

Kort voor mijn vertrek voltrok ik daar ook, in ieder geval voorlopig, mijn laatste huwelijk. Voor het bruidspaar was het een nadrukkelijk begin, terwijl het voor mij een afsluiting werd. Zij beloofden elkaar samen verder te gaan; ik nam bijna volledig ongemerkt afscheid van een rol die ik jarenlang met veel plezier vervulde.

Sommige laatste keren maken ruimte. De laatste behandeling na een lange periode van ziekte. De laatste afbetaling van een schuld. De laatste nacht in een huis dat nooit echt thuis werd. De laatste rit naar een werkplek waar je al maanden niet meer op je plaats bent. De laatste keer dat je iemand toestaat over een grens te gaan.

Niet iedere deur die voor het laatst dichtvalt, hoeft opnieuw open.

Waarschijnlijk hebben we allemaal veel meer laatste keren meegemaakt dan we ons realiseren. Er was een laatste keer dat ik als kind buiten speelde zonder me af te vragen hoe laat het was. Een laatste keer dat iemand mij naar bed bracht. Een laatste vakantie met mijn ouders. Een laatste fietstochtje langs het Bels lijntje.

Van veel van die momenten kan ik de datum niet meer achterhalen. Ik weet dat ze er waren, maar ze zijn zonder aankondiging in de tijd verdwenen. Dat voelt soms bijna oneerlijk, alsof iets belangrijks is gebeurd zonder mij de gelegenheid te geven het als belangrijk te herkennen.

Tegelijkertijd schuilt daar misschien iets geruststellends in. Niet ieder einde vraagt om een ceremonie en niet iedere laatste keer hoeft te worden vastgelegd. Soms is het voldoende dat iets er lange tijd is geweest. Dat iemand je jarenlang naar bed bracht, ook al weet je niet meer wanneer dat voor het laatst gebeurde. Dat een werkplek een belangrijk deel van je leven vormde, ook als de laatste deur die je er sloot precies hetzelfde klonk als alle deuren daarvoor.

We kunnen onmogelijk leven alsof ieder moment het laatste kan zijn. Tegelijkertijd is het goed om ons soms te beseffen dat ook vanzelfsprekendheid tijdelijk is. Een knuffel hoeft niet langer omdat het mogelijk de laatste is. Hij mag langer omdat hij er nu is. Een gesprek verdient aandacht omdat iemand tegenover je zit. Een gewone avond mag bijzonder zijn zonder dat er eerst iets verschrikkelijks hoeft te gebeuren.

Want waarschijnlijk beleven we vandaag iets wat later belangrijk blijkt. Een gesprek, een blik, een autorit of een knuffel op een haastige ochtend. We weten alleen nog niet welke herinnering het zal worden.

Eerste keren krijgen aandacht omdat we weten dat ze een begin markeren. Laatste keren moeten het meestal doen zonder aankondiging, zonder foto en zonder het besef dat er iets eindigt. Daartussen ligt het leven: al die gewone keren waarvan we pas later begrijpen hoeveel ze betekenden.