‘Die heeft het gewoon niet in zich.’
Het is zo’n uitspraak die gemakkelijk wordt gedaan, maar behoorlijk lang kan blijven hangen. Alsof talent iets is wat je bij je geboorte meekrijgt. Je hebt het, of je hebt het niet. En daarmee is de discussie gesloten. Alsof we op basis van een schooladvies, een paar ervaringen of een tijdelijke tegenslag kunnen bepalen waartoe iemand in staat is. Ik geloof daar niet zo in. Misschien vooral omdat mijn eigen geschiedenis me iets anders heeft geleerd.
Ooit werd ik van de havo gestuurd. Leren zou niets voor mij zijn. Kennelijk was ik niet iemand van wie je veel ontwikkeling hoefde te verwachten. Maar ik herpakte mezelf, ging uiteindelijk naar de universiteit en rondde die af. Inmiddels heb ik een weg afgelegd die ik destijds zelf nauwelijks voor mogelijk had gehouden. En ja, ik ben trots op mezelf. Misschien ben ik daar ook wel wat uitgesprokener in dan anderen. Er is namelijk een lange periode in mijn leven geweest waarin maar weinig mensen trots op me waren. Waarin vooral werd gekeken naar wat ik niet kon, wat niet lukte of wat ik anders moest doen. Mijn creativiteit, nieuwsgierigheid en mogelijkheden om te groeien bleven nogal eens buiten beeld. Misschien liet ik ze ook niet altijd even goed zien. Maar er werd vooral gekeken naar wie ik op dat moment was, en veel minder naar wie ik nog zou kunnen worden.
Misschien verklaart dat ook waarom ik tegenwoordig zo graag nieuwe dingen maak en ontdek. Ik bouw websites en apps, schrijf gedichten en boeken en probeer mezelf voortdurend uit te dagen. Niet omdat ik overal even goed in ben, maar omdat ik het ontzettend leuk vind om iets te leren wat ik gisteren nog niet kon. Die nieuwsgierigheid geeft me energie. En ergens vermoed ik dat er ook nog altijd een jongen in me zit die graag wil laten zien dat anderen zich in hem hebben vergist. Dat verlangen naar erkenning is niet verdwenen. Ik heb er alleen mijn eigen manier voor gevonden om ermee om te gaan.
Ik ben daardoor behoorlijk gevoelig geworden voor mensen die zeggen, of soms alleen maar uitstralen, dat ik iets niet kan. Meestal is dat voor mij aanleiding om mijn schouders er nóg eens extra onder te zetten. Om te laten zien dat het wél kan. Dat heeft me ver gebracht. Ik durf inmiddels best te zeggen dat ik aanleg heb voor voor wat ik doe. Maar ik ben er niet mee geboren. Ik heb het ontwikkeld door te leren, fouten te maken, opnieuw te beginnen en door te zetten. Aanleg helpt, maar volgens mij onderschatten we hoeveel mensen kunnen groeien wanneer ze de ruimte en het vertrouwen krijgen om dat te doen.
Toch zit er iets ongemakkelijks in die overtuiging. Want als je gelooft dat je met voldoende inzet bijna alles kunt bereiken, wat betekent het dan wanneer iets niet lukt? Als doorzetten altijd je antwoord is geweest, wanneer besluit je dan dat het genoeg is? Ik heb lang gedacht dat harder werken de oplossing was voor vrijwel alles. Een gebrek aan kennis kon ik oplossen door meer te leren. Een tegenslag door opnieuw te beginnen. Twijfel door mezelf nog wat steviger te bewijzen. Tot ik ontdekte dat diezelfde houding me ook behoorlijk in de weg kon zitten.
Jaren geleden kwam ik met een burn-out thuis te zitten. Er kwam ontzettend veel tegelijk op me af. Ik had het gevoel dat ik steeds achter de feiten aanliep en kreeg nauwelijks de tijd om echt te begrijpen waar ik mee bezig was. Langzaam begon ik aan mezelf te twijfelen. Kon ik dit eigenlijk wel? Toch bleef ik doorgaan. Nog wat harder werken, nog beter mijn best doen, nog meer proberen om grip te krijgen. Ik kende eigenlijk maar één antwoord op dingen die moeilijk waren: mijn schouders eronder en verder. Maar deze keer werkte het niet. Juist toen er weer wat meer rust ontstond, viel ik om.
Wat daarna volgde, vond ik misschien nog wel moeilijker. Want midden in die burn-out liep ik voortdurend tegen de grenzen van mijn eigen maakbaarheid aan. Ik wilde herstellen, maar kon dat herstel niet afdwingen. Ik maakte plannen, stelde mezelf doelen en moest vervolgens constateren dat zelfs die soms te hoog gegrepen waren. Mijn hoofd wilde van alles, maar mijn energie en concentratie werkten niet mee. En iedere keer wanneer iets niet lukte, stelde ik mezelf opnieuw teleur. Ik vond dat ik meer moest kunnen. Dat ik sterker moest zijn. Dat ik toch op zijn minst in staat moest zijn om mezelf weer een beetje op de rails te krijgen. Alsof zelfs beter worden iets was waarin ik kon falen.
Er waren momenten waarop ik mezelf nauwelijks herkende. Ik kon mezelf behoorlijk in de weg zitten, juist door zo graag vooruit te willen. Ik was niet alleen teleurgesteld over wat ik niet kon, maar vooral in mezelf omdat ik het niet voor elkaar kreeg. En hoe harder ik probeerde de regie terug te pakken, hoe duidelijker het werd dat ik die op dat moment niet had. Ik kon mijn herstel niet organiseren zoals ik een ingewikkeld vraagstuk op mijn werk zou aanpakken. Er was geen stappenplan, geen extra inspanning die het proces kon versnellen en geen garantie dat morgen beter zou gaan dan vandaag. Ik moest leren verdragen dat iets tijd nodig had, zonder precies te weten hoeveel. Dat was misschien wel de moeilijkste les van allemaal.
Niet alles is maakbaar. Niet iedere beperking is met voldoende inzet te overwinnen. En dat iets niet lukt, betekent niet automatisch dat je tekortschiet. Het klinkt bijna vanzelfsprekend nu ik het opschrijf, maar zo voelde het destijds bepaald niet. Ik had mijn eigenwaarde voor een belangrijk deel verbonden aan wat ik kon, wat ik bereikte en hoe ik mezelf wist te ontwikkelen. Toen dat allemaal minder vanzelfsprekend werd, moest ik opnieuw ontdekken wat er overbleef als ik even niets te bewijzen had.
Inmiddels is mijn leven natuurlijk ook gewoon verdergegaan. Er is een gezin, er zijn verantwoordelijkheden en er is Stef. De zorg die hij nodig heeft, vraagt tijd, aandacht en energie. Soms meer dan ik beschikbaar heb. Niet alles laat zich plannen en niet ieder moment dat ik vrij ben, is ook een moment waarop ik kan uitrusten. Dat is geen verwijt aan het leven dat we hebben. Het is vooral gewoon het leven dat we samen leiden, met alles wat daarbij hoort. Maar het betekent ook dat ik soms minder hard kan rennen dan ik zou willen. Dat ik keuzes moet maken tussen dingen die allemaal belangrijk voor me zijn. En dat de energie die ik thuis geef, niet ook nog een keer beschikbaar is voor mijn werk, mijn plannen of al die ideeën die voortdurend door mijn hoofd gaan.
Juist dat vind ik soms ingewikkeld. Ik zie mezelf graag als iemand die veel aankan, dingen voor elkaar krijgt en niet snel opgeeft. Maar het leven houdt zich niet aan mijn ambities. Er zijn periodes waarin ik bruis van de ideeën, waarin ik scherp ben, verbanden zie en met plezier nieuwe dingen aanpak. En er zijn momenten waarop ik merk dat het allemaal wat moeizamer gaat. Dat ik langer moet nadenken over dingen die me anders vanzelf afgaan. Dat mijn creativiteit minder gemakkelijk komt en ik minder plezier haal uit wat ik normaal gesproken graag doe. Mijn kennis en ervaring zijn dan niet verdwenen. Mijn talent ook niet. Maar ik krijg het er simpelweg minder goed uit.
Ik herken die momenten inmiddels beter. Alleen is herkennen nog niet hetzelfde als er verstandig naar handelen. Soms betrap ik mezelf erop dat ik alweer harder probeer te werken, terwijl ik eigenlijk best weet dat ik even gas terug zou moeten nemen. Die oude neiging om een gebrek aan energie met extra inzet te compenseren, zit kennelijk behoorlijk diep. En misschien is dat ook niet zo vreemd. Een eigenschap die je jarenlang vooruit heeft geholpen, zet je niet zomaar aan de kant wanneer die je een keer tegenwerkt.
Toch geloof ik nog steeds in de kracht van doorzettingsvermogen. In ambitie, nieuwsgierigheid en het vermogen om jezelf te blijven ontwikkelen. Ik denk werkelijk dat mensen veel meer kunnen leren dan we soms voor mogelijk houden. Maar ik ben ook gaan begrijpen dat energie daarin misschien wel de belangrijkste voorwaarde is. Talent kun je ontwikkelen door hard te werken en door te zetten. Maar als je energie opraakt, wordt zelfs datgene waar je goed in bent een worsteling. En dan helpt het niet altijd om jezelf nog wat verder op te jagen.
Soms is doorzettingsvermogen juist dat je durft toe te geven dat het even niet gaat. Dat je je grenzen onder ogen ziet en opnieuw zoekt naar wat je energie geeft. Dat je accepteert dat een dag waarop je minder voor elkaar krijgt, niet automatisch een verloren dag is. En misschien zelfs dat je leert om even helemaal niets te hoeven bewijzen. Dat laatste vind ik persoonlijk nog best ingewikkeld.
Want die jongen die ooit te horen kreeg dat leren niets voor hem was, loopt ergens nog altijd met me mee. Niet voortdurend op de voorgrond, maar hij is er wel. En misschien wil ik hem, en al die anderen die weinig in hem zagen, af en toe nog steeds laten zien hoe ver hij gekomen is. Daar zit ook iets moois in. Ik zou mijn nieuwsgierigheid en gedrevenheid niet willen missen. Maar ik probeer wel te leren dat mijn waarde niet iedere dag opnieuw bewezen hoeft te worden. Dat mijn talent niet verdwijnt wanneer het even minder zichtbaar is.
Misschien moeten we daarom wat minder snel zeggen dat iemand iets niet in zich heeft. We zien tenslotte meestal alleen wat iemand op dat moment laat zien. Niet wat iemand allemaal heeft meegemaakt, wat er thuis speelt of hoeveel energie het kost om de dag door te komen. We zien de prestatie, maar lang niet altijd de mens erachter. En misschien zijn we daardoor soms ook te snel met ons oordeel over mensen die even minder laten zien dan we van hen gewend zijn.
Ik weet hoe het voelt wanneer anderen weinig in je zien. Maar ik weet ook hoe het voelt wanneer je zelf even niet meer ziet wat je in je hebt. Misschien hebben mensen niet altijd iemand nodig die hen vertelt wat ze allemaal nog moeten kunnen. Soms hebben ze vooral iemand nodig die ziet wat er allang in hen zit.