Vandaag herdenkt Lommel de slachtoffers van het busongeval in Zwitserland. Zo’n verdrietig moment leent zich eigenlijk niet om stil te staan bij positieve zaken. Beter zouden we ons vandaag terugtrekken, met een kussen op ons hoofd, om te benadrukken hoe heftig dat ongeval is geweest; hoezeer de betrokkenen getroffen zijn door deze tragedie. Tegelijkertijd daarmee ook verwijzend naar al dit soort ongelukken: alle momenten dat mensenlevens, hele gezinnen, ontwricht worden door een samenloop van omstandigheden. Zoals we op 4 mei toch ook in de stilte even denken aan mensen die niet tijdens of door oorlog zijn overleden. Herdenken zit in de natuur van de mens. We ‘her’denken. Denken nogmaals omdat we dat kunnen. Omdat het opnieuw denken, het herontdekken van verdriet, ons de ruimte geeft om rust te vinden. Rust in een tijd waarin we onszelf amper de mogelijkheid geven om het ene boek weg te leggen, voordat we aan het volgende boek beginnen.
Op een dag dat juist dat herdenken zo’n grote rol speelt, roep ik graag iets heel anders in herinnering. Afgelopen vrijdag en zaterdag gingen in Helmond, in het kader van NL Doet, honderden (deels parttime) vrijwilligers, de wijken in om het belang van vrijwilligerswerk te benadrukken. Dat deden ze samen; niet gedwongen. Zoals vrijwilligerswerk impliceert. De definitie van vrijwilligerswerk, zoals Lucas Meijs die in 1997 op papier zette, benadrukt dat nogmaals.
‘[…] werk dat in enig georganiseerd verband onverplicht en onbetaald wordt verricht ten behoeve van anderen of de samenleving.’
Maar dan de kanttekening: In een gezonde situatie worden oudere vrijwilligers, wanneer ze hun activiteiten staken, vervangen door jongeren. Dat is uiteraard de meest wenselijke situatie. Tussen 1985 en 2000 is dit echter beperkt gebleven tot het vrijwilligerswerk met betrekking tot kind en school. Op de andere terreinen ontbrak de nieuwe aanwas, en bleef de oudere generatie vrijwilligers op haar post. Ook gisteren, tijdens een buitengewoon interessant bijeenkomst over Actief Burgerschap, kwam specifiek het gebrek aan nieuwe aanwas ter sprake. De minderheid van ouderen tussen 55 en 80 jaar neemt tegenwoordig zo’n 47% van alle vrijwilligersuren voor haar rekening. Vergeleken met 35% in 1985 een forse stijging. Het aandeel van de jongeren tot 40 jaar daalde in diezelfde periode van 38% naar 26% (Knulst & Eijk, 2002). Daarbij komt dat van het totaal aan organisaties in het onderzoek met de Monitor Lokaal Vrijwilligerswerk 38% een tekort aan vrijwilligers ervaart (Devilee, 2005). Knulst en Eijk komen in hun analyse uit 2002 tot drie mogelijke redenen voor deze stagnatie:
1. Tijdgebrek (werkende bevolking),
2. Uitstel van vrijwilligerswerk tot een latere levensfase,
3. Een verschil in mentaliteit tussen oudere en nieuwe generatie (Knulst & Eijk, 2002).
De welzijnsnota 1999-2002 vult dit o.a. aan met:
4. De versplintering en ‘flexibilisering’ van de vrijetijdsbesteding (mensen willen meer verschillende dingen doen met hun vrije tijd),
5. Individualisering, waardoor het belang van de gemeenschap een minder vanzelfsprekende plaats inneemt,
6. Secularisering, waarbij vrijwilligerswerk binnen of vanuit een bepaalde godsdienstige overtuiging haar vanzelfsprekendheid verliest (Vlaardingerbroek, Boom, Pennings en Vijfeiken, 2001).
Wat mij betreft is het gebrek aan vrijwilligers met name een aanpassingsprobleem. Wanneer we in algemene termen blijven: er is sprake van een zoektocht naar ‘een goede match tussen de vernieuwde vraag en een veranderend aanbod van het vrijwilligerswerk’ (Pennen, 2003). Het vrijwilligerswerk is nog niet zozeer aangepast aan die nieuwe vrijwilliger. Daar wringt het soms. De match kunnen we voor een deel al vinden door de flexibiliteit in het oog te houden. Het gebrek aan flexibiliteit is bij zowel jongeren als zorgcombineerders (gedefinieerd als: mensen die de zorg van kinderen combineren met betaalde werkzaamheden), zoals Van der Pennen ze noemt, iets dat vrijwilligerswerk in de weg staat. Vrijwilligerswerk krijgt een nieuw uiterlijk: professioneler en individualistischer, met afgebakende taken die in te passen zijn in een druk bestaan (Pennen, 2003). Soms beperkt zich dat tot die twee dagen in het jaar. Vaak beperkt het zich tot projecten met een ‘kop en een staart’. Structurele, veeleisende en voortdurende werkzaamheden is voor veel potentiële vrijwilligers genoeg om al af te haken voordat men goed en wel begonnen is.
Dat is de opgave voor de toekomst. Een opgave die met name bij de vrijwilligersorganisaties ligt. Een opgave ook die welhaast te weerleggen lijkt tijdens het klussen voor NL Doet. Omdat er op die dagen geen tekort is aan vrijwilligers. Omdat honderden mensen op die dagen een ‘kop en een staart’ zien waar die op andere dagen vaak ontbreekt. Omdat mensen echt wel iets willen doen voor de maatschappij, maar dat het wel te combineren moet zijn.
Zie ook: ‘Museum voor Religieuze Kunst, Samen met vrijwilligers‘